HKZ doet niet aan personeelveiligheid

Wist je dat instellingen die HKZ-gecertificeerd zijn helemaal niets hoefden te doen aan personeelveiligheid om het certificaat te verkrijgen? HKZ kijkt alleen naar patiëntveiligheid. Op zich is dat heel erg goed, daar willen we niets op afdingen. Het is goed dat patiënten en familie kunnen zien dat de veiligheid goed is. Maar als je nu wilt solliciteren? Bij wat voor werkgever kom je dan terecht? Vanuit personeelsoptiek is HKZ dus niet relevant.

Bij de inspectie is het bekend dat personeelonveiligheid samengaat met
patiëntonveiligheid. Zolang de personeelonveiligheid groot blijft, wat zegt een HKZ-certificaat dan eigenlijk nog over de patiëntveiligheid?

En wist je dat de werkgeversorganisatie GGZ Nederland de hoofdfinancier is van HKZ? Mocht je ooit willen dat personeelveiligheid een vereiste wordt voor HKZ-certificatie, dan zal GGZ Nederland de kosten voor de invoering en controle op zich moeten nemen. Dat gaan ze dus niet doen. Handen Af van GGZ-verpleegkundigen moet het dus voorlopig zonder HKZ-certificaat stellen!

Gesprek met Inspectie SZW

We spraken met de landelijk projectleider zorg en welzijn, Anita Hertogh. De inspectie herkent en erkent het probleem rond agressie in de GGZ. Ze vertelt dat in een eerder stadium van het actieplan 'Veilig Werken in de Zorg' de GGZ niet was meegegaan in het zero tolerance beleid vanwege de aard van de problematiek waarmee patiënten in de GGZ te kampen hebben. Het accepteren van agressie staat echter op gespannen voet met het recht van elke werknemer op een veilige werkplek. Het midden moet hierin gezocht worden. Wat aan te pakken is moet aangepakt worden en dit gebeurt volgens ons onvoldoende.

Anita heeft uitgelegd dat er nog geen betrouwbaar systeem is om agressie-incidenten te monitoren per afdeling. We denken dat het kan als de werkgever zou willen. Bijv. jaarlijks bij het invullen van een werktevredenheidsonderzoek een vragenlijst opnemen over agressie-incidenten die verpleegkundigen meemaakten afgelopen jaar. Als het landelijk kan dan kan het ook per afdeling. Er zijn vragenlijsten voor handen. Zij vertelde ook dat een bestuurslid van een GGZ-instelling gevraagd had om incidenten een week lang te turven per afdeling. Deze bestuurder was erg geschrokken van de hoeveelheid incidenten die werd gerapporteerd.

Waar een wil is is een weg, dat moeten we concluderen. De wil moet er allereerst zijn bij bestuurders. Zij kunnen beslissen dat ze het echt willen weten en een jaarlijks onderzoek eisen per afdeling. Die cijfers kunnen dan in het jaarverslag en zijn daarmee openbaar.

Overigens ontvangt de Inspectie alleen meldingen van incidenten als deze ziekenhuisopname of langdurend ziekteverzuim tot gevolg hebben. Komt een verpleegkundige op de eerste hulp en gaat daarna weer naar huis, of blijft deze enkele weken ziek, dan zal de inspectie daarvan nooit weten.
De cijfers voor de GGZ zijn hetzelfde als voor de bouw. Aangezien de verpleging binnen de GGZ de meeste klappen opvangt, is GGZ-verpleegkundige een gevaarlijker beroep dan bouwvakker!

We hebben ook nog gesproken over onze belangrijkste interventie: de bevoegdheid van verpleegkundigen ten aanzien van de (over)plaatsing van onveilige patiënten. Ook dit zal pas ingevoerd kunnen worden wanneer bestuurders/werkgevers zich erachter scharen en het echt willen aanpakken.
Of dan zal blijken dat er voldoende geschikte plekken zijn om onveilige patiënten veilig te behandelen zal dan blijken. De minister denkt vooralsnog van wel.

De inspectie heeft op basis van de cijfers het sterke vermoeden dat onveiligheid voor het personeel samengaat met onveiligheid voor de patiënten.

We hebben ook nog gesproken over de mogelijkheid om werkgevers aansprakelijk te stellen voor geleden schade. Dit is een civielrechtelijke procedure en kan in gang worden gezet. We weten niet of dit in de GGZ ooit is gebeurd. Het zou wel een stimulans kunnen zijn voor werkgevers om de agressie voortvarend en creatief aan te pakken. Het blijft bijzonder vreemd dat iedereen klaarblijkelijk recht heeft op een veilige werkplek behalve verpleegkundigen binnen de GGZ.

Verplegen in de GGZ hoort een veilige publieke taak te zijn

De agressie tegen hulpverleners is speerpunt van landelijk beleid. Brandweerlieden, politieagenten en ambulancebroeders krijgen de handen op elkaar. Onder de noemer ‘Veilige publieke taak’ wordt agressie tegen hen voortvarend aangepakt. De hulpverleners in de GGZ worden hierbij vergeten. Binnen de muren van de instelling hebben zij ook een publieke taak maar zodra het gesprek de GGZ betreft wordt het akelig stil.

Het lijkt te complex of te gevoelig of mogelijk is er iets anders aan de hand. Maar in elk geval komen beleidsmakers, arbeidsinspectie en werkgevers niet in beweging. Alsof de verpleegkundige geacht wordt zich zonder mopperen professioneel in elkaar te laten slaan.

Een collega werd mishandeld door een patiënt, verweerde zich in een impuls en werd zelf overgeplaatst. Toen kort hierna zijn collega doelwit werd van een andere patiënt op dezelfde afdeling durfde zij zich helemaal niet meer te verweren. Ze kon op dat moment alleen maar bedenken wat er met haar collega was gebeurd, dat verlamde haar. Met alle gevolgen van dien. Zo komt het voor dat één patiënt de hele afdeling terroriseert en niemand durft in te grijpen.

Werkgevers houden de cijfers van agressie-incidenten binnen hun instelling onder de pet. Ze hebben samen met werknemersbonden het actieplan 'Veilig werken in de Zorg' opgesteld om de agressie terug te dringen. Maar zolang ze de cijfers niet openbaar hoeven maken blijken ze het niet aan te pakken. Hoe kan het dat zij niet in beweging komen, het is toch ook hun belang?

Het is een beetje gissen maar mogelijk speelt mee, dat de behandelaars de dominante professie zijn. Het verlenen van bevoegdheden aan verpleegkundigen met betrekking tot (over)plaatsen stuit op heftige weerstand. De weerstand rond het openbaar maken van de incidenten is mogelijk nog groter, reputatieschade lijkt hierbij de grootste angst. En zo verandert er niets.

Patiëntveiligheid is terecht speerpunt van beleid. Zolang verpleegkundigen geen zeggenschap krijgen over plaatsing en de cijfers per instelling verzwegen worden is de patiënt -net als de verpleegkundige- vogelvrij. Het wordt tijd dat we dit helder en concreet aanpakken.

Onze strijd voor veiligheid mag patiënten niet stigmatiseren

Het doel van de petitie is een probleem op de agenda te zetten dat veel te lang is weggestopt. Nu we het vergrootglas er op leggen is het onvermijdelijk de patiënt ook in beeld komt. Het mag niet zo zijn dat mensen GGZ-patiënten daardoor gaan verbinden met agressie.

Stichting Zon stelt terecht:
Uit onderzoek ... is gebleken dat 90 procent van alle psychiatrisch cliënten nooit enige vorm van geweld gebruikt. Wel blijken psychiatrisch cliënten zelf ruim zes keer vaker het slachtoffer van geweld dan andere Nederlanders. Eenmaal opgenomen in een kliniek is de behoefte aan een veilige omgeving dus groot.

Het spreekt voor zich dat GGZ-verpleegkundigen uiterst loyaal zijn naar hun patiënten en niets liever willen dan hen tegemoetkomend en ondersteunend bejegenen, dwang en drang terugdringen en samen werken aan herstel. De rol van politieagent hoort daar niet bij en gaat in tegen onze beroepseer. Wij hebben dit vak immers gekozen om kwetsbare mensen te steunen en willen dit op professionele wijze doen.

Wij richten onze petitie niet op patiënten maar op structuren waar we samen in zitten met als doel de agressie helemaal te stoppen. Wij stellen dat met het verdwijnen van agressie naar verpleegkundigen tegelijk agressie naar de medepatiënten zal verdwijnen. En dat de kleine groep gewelddadige patiënten beter af is met een adequate behandeling in een adequate setting, met als gevolg een beter toekomstperspectief voor hen.

Met de zeggenschap van verpleegkundigen bij plaatsing, overplaatsing en terugname hopen we te bereiken dat gewelddadige patiënten niet onnodig lang onderhandeld rondlopen temidden van kwetsbare medepatiënten. Nu bestaat er geen procedure die de signalen van de verpleegkundigen en medepatiënten serieus neemt en verloopt de besluitvorming te traag waardoor incidenten optreden die voorkomen kunnen worden en onveilige situaties onnodig lang voortbestaan.

Uiteraard is overplaatsing het laatste middel. Voor het zover komt dienen eerst alle andere wegen te zijn bewandeld: dialoog met de client, afspraken maken, signaleringsplan opvolgen en wat verder ter beschikking staat. Zeggenschap zal volgens een degelijke procedure moeten verlopen welke in de Arbocatalogus GGZ opgenomen dient te zijn.

50% minder incidenten binnen 5 jaar is een reële eis

Voor alle duidelijk: we streven niet naar een reductie van 50% maar van 100%. Er mogen helemaal geen agressie-incidenten meer voorkomen naar GGZ-verpleegkundigen!

De eerste 50% reductie is gemakkelijker te behalen dan de tweede 50%. Er zijn immers zoveel incidenten dat je met een paar gerichte maatregelen al flink moet kunnen reduceren. Voor de overige reductie zul je creatief moeten worden en vasthoudend blijven. Je zult moeten blijven werken aan het bedenken van kleinere maatregelen. Tenslotte bereiken we het punt waarop zo weinig agressie is overgebleven dat we weer opgewekt kunnen zeggen: "Ach, een beetje agressie hoort bij het werk, daar kunnen we wel mee omgaan."

Wij zijn er van overtuigd dat de eerste 50% reductie gemakkelijk kan worden behaald zelfs zonder het Actieplan 'Veilig werken in de Zorg', namelijk door de verpleegkundigen zeggenschap te geven over zaken die hun eigen veiligheid aangaan, m.n. bij het plaatsen, overplaatsen en terugplaatsen van onveilige patiënten van/naar een beter geschikte setting.

De reden is eenvoudig: Het gros van de incidenten wordt veroorzaakt door slechts een of enkele patiënten van de afdeling. Wanneer deze patiënt geen perspectief meer heeft binnen de huidige setting en de verpleegkundigen geen vooruitgang meer zien en zich realiseren dat ze deze patiënt niets meer te bieden hebben dan is deze patiënt op deze afdeling klaar.

Het is voor iedereen nadelig als deze patiënt doorgaat een negatieve en intimiderende sfeer te creëren waardoor niet alleen de verpleegkundigen maar ook de overige patiënten zich onveilig voelen. Deze patiënt zelf wordt er tenslotte ook niet beter van.

GGZ-verpleegkundigen redden het niet met goede bejegening

Waar komt agressie bij patiënten vandaan? Onvrede, angst, verzet ten aanzien van verblijf, het verplichte of opgedrongen gebruik van medicatie, symptomen van de ziekte, het gebruik van alcohol en drugs, frustraties t.a.v. seksualiteit, geldgebrek en gebrek aan toekomstperspectief zijn veelvoorkomende oorzaken.

Het is een taak van de GGZ-verpleegkundigen om de veiligheid van iedereen op de afdeling te bewaken en de afspraken te handhaven. Daardoor zijn zij zelf de eersten waartegen de agressie zich richt. De relatie tussen verpleegkundige en patiënt staat hierdoor structureel onder spanning.

Wanneer de verpleegkundige slachtoffer is van agressie wordt de patiënt uit angst vermeden. Een klacht van patiënten is, dat verpleegkundigen zoveel op het kantoor zitten. Bewezen is dat de meeste agressie-incidenten voorkomen als verpleegkundigen op kantoor zitten en zo is de cirkel rond.

GGZ-verpleegkundigen worden over het algemeen getraind in het voorkomen van en omgaan met agressie. De afgelopen decennia is hierin een sprong voorwaarts gemaakt. De agressie neemt echter met gelijke tred toe, we worden door de werkelijkheid weer ingehaald. Tegelijk is het niet wenselijk dat verpleegkundigen uiteindelijk als volleerd politieagent gaan optreden.

Ook is er een toename van agressie in de samenleving als geheel hetgeen doordringt tot in de GGZ. Het drugsgebruik onder patiënten neemt al jaren toe, mede door de instroom vanuit de verslavingszorg. Allemaal omstandigheden die op een of andere wijze onvrede en agressie kunnen opwekken. En wat te verwachten van het wetsvoorstel om veelplegers met een psychiatrische achtergrond tegen hun wil de GGZ in te sluizen? Neem daarbij mee dat door de drastische (onevenredig grote) bezuinigingen de werkdruk alleen maar groter wordt.

Daarom wordt het zinvol om naar de andere kant te gaan kijken, naar de verantwoordelijkheid van werkgevers (georganiseerd in GGZ Nederland) en Arbeidsinspectie. Volgens de Arbowet hoort de werkgever een veilige werkplek te garanderen en de Arbeidsinspectie daar op toe te zien. Gezien de grote aantallen incidenten (meer dan bij de politie!) kunnen we gerust stellen dat beide in gebreke blijven.

Ministers en werkgevers plus andere partners in de zorg hebben niet zonder reden het Actieplan 'Veilig werken in de Zorg' ontwikkeld. Wat daarbij echter ontbreekt -voor de GGZ in elk geval- is echte inzet en vastberadenheid om de agressiecijfers daadwerkelijk naar beneden te krijgen. Het blijft bij praten en goede intenties. Met onze petitie stellen we een aantal extra eisen aan dit plan waardoor we hopelijk wel resultaat gaan zien.

De belangrijkste eisen zijn openbaarheid van agressiecijfers en zeggenschap van verpleegkundigen bij zaken die hun eigen veiligheid aangaan.

Zie ook het bericht Weerlegd: Verpleegkundigen veroorzaken zelf de agressie van hun patiënten

Waarom hebben GGZ-verpleegkundigen niet eerder een veilige werkplek geëist?

Het is opmerkelijk dat deze beroepsgroep tot op heden geen streep heeft getrokken wanneer je ziet dat de cijfers hoger zijn dan bijvoorbeeld bij de politieagenten en ambulanceverpleegkundigen.

GGZ-verpleegkundigen zijn loyaal aan hun patiënten en begrijpen hun moeilijke situatie heel goed. Tevens handhaven zij de regels en verdedigen zij de vaak ongewenste behandeling. Zij komen daarmee eigenlijk in een soort daderrol terecht. Op het moment dat de klappen vallen lijkt het voor hen vreemd om hier vanuit de slachtofferrol een halt aan toe te roepen, de patiënt blijft immers de kwetsbaarste.

Een factor is dat veel GGZ-verpleegkundigen vanuit idealisme het vak gekozen hebben en dan slachtoffer worden van de patiënt waar ze zich met hart en ziel voor inzetten. De teleurstelling hierover kan een grote impact hebben. Een aantal GGZ-verpleegkundigen verlaat het beroep gedesillusioneerd of overweegt dit te doen. Het zou goed kunnen dat dit juist de meest betrokken verpleegkundigen zijn.

Er werken relatief veel mannen en de sector heeft een vrij stoer imago. De stoerdere collega's hebben niet zelden een hogere informele status en bepalen van daaruit ook de norm dat je geen slachtoffer mag zijn. Je krijg impliciet de schuld van de dreiging of het geweld of van het feit dat jij hier last van hebt. Onbewust kan deze cultuur tot gevolg hebben dat GGZ-verpleegkundigen niet opkomen voor zichzelf of voor een veilige werkplek.

Het management lijkt er vanuit te gaan dat agressie die binnen het verpleegkundig domein tot uiting komt, binnen dat domein ook weer opgelost en geabsorbeerd zal worden. GGZ-verpleegkundigen krijgen van alle kanten te horen dat agressie nu eenmaal bij hun beroep hoort. Ondertussen komt agressie al zo lang voor dat ook GGZ-verpleegkundigen zijn gaan denken dat het niet anders is.

GGZ-verpleegkundigen moeten af van het idee dat de strijd tegen agressie laf zou zijn of dat het een strijd zou zijn tegen hun patiënten of tegen hun werkgever. Het is daarentegen een strijd voor heel gewone rechten die elke werknemer geniet: het recht op een veilige werkomgeving. Een veilige werkomgeving voor GGZ-verpleegkundigen zal uiteindelijk tot voordeel strekken van alle partijen.